هستند و هيچ كس ايرادى نمىبيند كه آنها نيز در زير اشعهء آفتاب مكانى را اشغال كنند . براى توصيف اين گورستانها آنها را جز به مزرعهء شخم‌زده ناصافى كه خاك برگردان شدهء آن بر اثر تابش آفتاب و وزش باد خشك شده و به نظر برشته و تشنه مىآيد به چيز ديگر نمىتوان تشبيه كرد . پس شخص مىتواند فضايى را در نظر مجسم كند كه صدها قطعه سنگ مسطح به رنگ خاكسترى و به اشكال مربع و مستطيل با ارتفاع يك پا ، كه بعضى از آنها از حيث شكل و اندازه شبيه به سنگهاى فرسنگ شمار است ، از آن بيرون آمده باشد . اين سنگهاى فرسنگ شمار يا به طور عمود قرار گرفته‌اند يا به طور مايل يا اينكه بدون هيچ‌گونه نقشه يا طرحى روى خاك خاكسترى رنگ خوابيده‌اند . حال شما مىتوانيد تصورى راجع به گورستانهاى ايران حاصل كنيد . در ايران ، گورستانها اغلب در زمينهاى مسطح بيرون شهر واقع شده ؛ به طورى كه مشاهدهء آنها مىرساند كه در نزديكى آنها آبادى وجود دارد . در مشهد چون خاك اطراف « آستان قدس رضوى » مقدس است ، در بعضى از قسمتهاى شهر خانهء مسكونى قبور را احاطه كرده است . در اغلب آنها يك يا دو قبر گنبدى شكل با چهار ستون چهارگوش ، فضايى را به مساحت 6 تا 12 پاى مربع اشغال كرده است . اين مقابر توسط خويشاوندان ثروتمند و در بعضى از موارد توسط اشغال‌كنندگان آنها با پيش‌بينى نظير پيش‌بينى اسقف مذكور در منظومهء معروف براونينگ « 1 » ( ولى شايد بدون كوشش و ممارست وى ) در زمان حيات و به دستور خود آنان ساخته شده است . اين‌گونه بناها سايه‌اى به وجود مىآورد كه مىتوان در آن براى آمرزش روح متوفا دعا كرد . پس از انقضاى زمان كافى براى كاهش غم و غصه و هنگامى كه ملاها و دراويش ، كه در مقابل كار خود دستمزدى دريافت مىكنند ، وظيفهء خود را انجام دادند يا تأثير دعاهاى خود را كافى دانستند ، پناهگاه كوچك ، جنبهء انحصارى خود را از دست مىدهد . چهره‌هاى غريبى در سايه‌هاى اين بنا ظاهر مىشود و خش و خش صفحات قرآن در فاصلهء صداى قليان به گوش مىخورد . در اين محل نيز عصرهاى پنجشنبه ( مطابق با عصر روز شنبه مسلمانان ) يا تمام روز جمعه ( مطابق با يكشنبه مسلمانان ) زنان با حجاب به دعا خواندن و ناله و زارى كردن و قليان كشيدن و نوشيدن فنجانهاى متعدد چاى و گفت و گو كردن اشتغال مىورزند . در اين

--> ( 1 ) . اشاره به منظومه‌اى است كه رابرت براونينگ Robert Browning شاعر معروف انگليسى در 1855 م در مجموعه‌اى به نام مردان و زنان ( Men and Women ) انتشار داد . - م .